Chuyển một tiệm đang buôn bán từ sổ tay sang ứng dụng an toàn nhất là làm trong khoảng bốn tuần: một tuần chuẩn bị danh mục, hai tuần chạy song song sổ và ứng dụng, một tuần chốt số liệu rồi mới bỏ sổ. Chuyển một lần trong một ngày thường gây loạn: giá sai, thiếu hàng, nhân viên lúng túng, cuối ngày không biết tin con số nào.
Bài này dành cho tiệm gia đình, quán quen, cửa hàng đã chạy nhiều năm bằng sổ và trí nhớ của chủ, nay muốn chuyển sang ứng dụng vì có thêm người làm, thêm mặt hàng, hoặc con cái về phụ. Bạn sẽ có lộ trình theo tuần, cách nhập danh mục từ sổ cũ, cách dạy người lớn tuổi và nhân viên, những gì nên giữ lại từ sổ tay, và dấu hiệu cho thấy đã đến lúc bỏ sổ. Bài không gợi ý ứng dụng cụ thể; cách chọn đã có ở bài tiêu chí chọn phần mềm bán hàng trong cùng chuyên mục.
Vì sao chuyển đổi ở tiệm gia đình hay thất bại
Phần lớn tiệm bỏ ngang ứng dụng không phải vì ứng dụng dở. Lý do thường gặp hơn là chuyển quá nhanh và quá nhiều cùng lúc. Người con cài ứng dụng, nhập vội danh mục trong một buổi tối, sáng hôm sau bảo cả nhà bán bằng ứng dụng. Giá nhập vội bị sai vài món, khách thắc mắc, người mẹ đứng quầy quen bán bằng sổ thấy rối và quay lại cuốn sổ. Sau một tuần, ứng dụng nằm im.
Lý do thứ hai là sổ tay chứa nhiều thứ hơn ta tưởng: giá riêng cho khách sỉ, ghi chú hàng gửi bán, các khoản cho mượn, mã riêng chỉ chủ hiểu. Những thứ đó không có chỗ rõ ràng trong ứng dụng, nên nếu không được tính trước, người dùng sẽ thấy ứng dụng "thiếu" và mất lòng tin.
Lý do thứ ba là người đứng quầy chính không được hỏi ý. Trong nhiều tiệm, người nắm việc bán hằng ngày là cha mẹ hoặc một nhân viên lâu năm. Nếu họ không thấy ứng dụng giúp gì cho mình, họ sẽ không dùng. Lộ trình dưới đây đặt người đứng quầy vào trung tâm, không phải người cài đặt. Trước khi bắt đầu, hỏi thẳng người đó: việc gì trong ngày làm họ mệt nhất, cộng sổ cuối ngày, nhớ giá, hay đòi nợ khách quen. Ứng dụng nên được giới thiệu như cách gỡ đúng cái mệt đó, chứ không phải một việc mới phải học thêm. Khi người đứng quầy thấy mình được lợi, họ sẽ tự kéo cả tiệm theo.
Đọc lại sổ tay trước khi nhập bất cứ thứ gì
Tuần đầu tiên chưa đụng tới ứng dụng. Ngồi cùng người giữ sổ, lật lại vài tháng gần nhất và liệt kê những gì sổ đang ghi. Đây là danh sách việc ứng dụng phải làm thay.
- Danh mục hàng và giá bán, kể cả giá khác nhau cho khách lẻ và khách sỉ.
- Đơn vị bán: cái, gói, ký, thùng, mét; hàng nào bán được cả lẻ lẫn nguyên thùng.
- Các khoản ghi nợ của khách quen, hạn trả, cách đánh dấu đã trả.
- Hàng gửi bán của người khác, hàng nhận lại, hàng cho mượn.
- Chi phí hằng ngày: tiền điện nước, tiền chợ, tiền công.
- Ghi chú riêng: khách nào cần gọi trước, nhà cung cấp nào giao ngày nào.
- Những ký hiệu tắt chỉ người giữ sổ hiểu, cần giải thích thành chữ.
Đánh dấu thứ nào ứng dụng đã định chọn làm được, thứ nào phải làm cách khác. Thứ nào không có chỗ trong ứng dụng thì quyết luôn: giữ một cuốn sổ phụ nhỏ cho riêng việc đó, hay ghi chú trong phần mô tả. Danh sách này cũng giúp bạn kiểm lại lựa chọn ứng dụng trước khi bỏ công nhập liệu.
Lộ trình bốn tuần
Mỗi tuần một mục tiêu rõ. Không chuyển sang tuần sau nếu tuần trước chưa xong.
- Tuần 1 — chuẩn bị: đọc lại sổ, chọn ứng dụng, nhập danh mục hàng bán chạy trước, kiểm giá từng món với người đứng quầy.
- Tuần 2 — chạy song song khung giờ vắng: vẫn ghi sổ như cũ, đồng thời bấm mọi hoá đơn của buổi sáng hoặc buổi chiều vắng khách vào ứng dụng.
- Tuần 3 — chạy song song cả ngày: mọi hoá đơn đều bấm vào ứng dụng, sổ chỉ ghi tổng cuối ngày để đối chiếu; mỗi tối so doanh thu hai bên.
- Tuần 4 — chốt số liệu: nhập số tồn kho và các khoản nợ đang mở vào ứng dụng, ngày nào doanh thu hai bên khớp liên tục ba ngày thì chính thức dùng ứng dụng.
- Sau tuần 4 — giữ sổ cũ cất riêng để tra cứu, không ghi tiếp; nếu có việc ứng dụng chưa làm được thì ghi sổ phụ nhỏ cho riêng việc đó.
Lộ trình có thể dài hơn ở tiệm nhiều mặt hàng hoặc người đứng quầy lớn tuổi. Thà kéo dài thêm một hai tuần còn hơn ép tiến độ rồi phải làm lại từ đầu.
Nhập danh mục từ sổ cũ mà không sai giá
Bắt đầu từ hàng bán chạy. Không cần nhập hết vài trăm món ngay. Nhập trước khoảng năm mươi món chiếm phần lớn doanh thu; các món còn lại nhập dần khi có khách mua.
Dùng bảng tính làm bước trung gian. Gõ danh mục vào bảng tính với các cột tên, đơn vị, giá bán, giá vốn, rồi nhập vào ứng dụng một lần nếu ứng dụng hỗ trợ. Bảng tính dễ cho người lớn tuổi ngồi cạnh dò lại hơn là màn hình ứng dụng.
Hai người kiểm giá. Một người đọc giá trong bảng, người đứng quầy xác nhận theo giá đang bán thật. Giá trong sổ có khi đã cũ vì chủ nhớ giá mới trong đầu.
Đặt tên theo cách gọi ở quầy. Khách hỏi "gói mì tôm chua cay" thì đặt tên sao cho gõ vài chữ đầu là ra. Tên sách vở mà người đứng quầy không quen gọi sẽ làm tìm món chậm.
Chưa vội nhập khách nợ. Các khoản nợ đang mở nhập vào tuần cuối, sau khi đã đối chiếu với từng khách. Nhập sớm mà sổ vẫn ghi thêm thì sẽ phải sửa hai nơi.
Dạy người lớn tuổi và nhân viên dùng ứng dụng
Người lớn tuổi thường không ngại công nghệ bằng ngại làm sai trước mặt khách. Vì vậy buổi tập đầu nên diễn ra lúc tiệm vắng, chỉ dạy đúng ba thao tác: tìm món, bấm số lượng, nhận tiền. Viết ba bước đó ra một tờ giấy chữ to, dán cạnh màn hình. Chỉ khi ba thao tác đã trơn tay mới dạy tới huỷ món, giảm giá, xem báo cáo.
Chỉnh thiết bị cho dễ nhìn: phóng to chữ trên máy tính bảng, tăng độ sáng, đặt màn hình ở độ cao vừa tầm mắt người đứng quầy. Những thay đổi nhỏ này nhiều khi quyết định người dùng có chịu dùng tiếp hay không. Với nhân viên trẻ, dạy nhanh hơn, nhưng cần nhấn mạnh quy tắc: mỗi người một tài khoản, không bán miệng rồi bấm sau, không sửa giá khi chưa được phép.
Trong hai tuần chạy song song, người con hoặc người cài đặt nên có mặt ở giờ đông khách ít nhất vài buổi để gỡ rối tại chỗ. Ghi lại mọi chỗ người dùng vấp, cuối tuần cùng ngồi xem có chỉnh được cài đặt để bớt vấp không. Ví dụ giả định: một tiệm tạp hoá ở Tây Ninh thấy bà chủ hay bấm nhầm số lượng vì nút quá nhỏ, chỉ đổi sang bố cục nút to hơn là hết.
Giữ gì từ sổ tay, bỏ gì sau khi chuyển
Không phải mọi thứ trong sổ đều phải chuyển vào ứng dụng. Bảng dưới gợi ý cách xử lý từng loại.
| Nội dung sổ | Sau khi chuyển | Lý do |
|---|---|---|
| Doanh thu từng ngày | Ứng dụng ghi thay, bỏ ghi tay | Ứng dụng tự cộng, ít sai hơn |
| Giá bán | Chỉ sửa trong ứng dụng | Giữ một nguồn giá duy nhất |
| Ghi nợ khách quen | Chuyển vào ứng dụng nếu có chức năng; nếu không thì sổ phụ riêng | Tránh ghi hai nơi |
| Sổ cũ các năm trước | Cất giữ để tra cứu, có thể chụp lại | Làm căn cứ khi cần đối chiếu |
| Ghi chú riêng về khách | Chỉ chuyển ghi chú phục vụ, bỏ nhận xét cá nhân | Dữ liệu khách nên vừa đủ dùng |
| Ký hiệu tắt của chủ | Đổi thành chữ rõ ràng | Người khác cũng hiểu được |
Khi chụp lại sổ cũ để lưu, cất ảnh ở nơi chỉ chủ xem được, vì trong sổ thường có tên và số điện thoại của khách cùng các khoản nợ. Đừng gửi ảnh sổ vào nhóm chat chung để hỏi han, và nếu phải gửi một trang cho người hỗ trợ cài đặt, che phần tên và số điện thoại trước.
Dấu hiệu đã đến lúc bỏ hẳn sổ
Bỏ sổ khi ba điều cùng đúng. Một là doanh thu cuối ngày trên ứng dụng khớp với tiền thật trong két và tiền chuyển khoản ít nhất một tuần liền. Hai là người đứng quầy chính tự bán được giờ đông khách mà không cần ai đứng cạnh. Ba là các việc sổ từng làm đều đã có chỗ: hoặc trong ứng dụng, hoặc trong một sổ phụ nhỏ được thống nhất.
Nếu sau hai tháng vẫn chưa đạt ba điều đó, đừng ép. Tìm hiểu vướng ở đâu: ứng dụng thiếu tính năng thật sự cần, cài đặt chưa hợp, hay người dùng chưa được dạy đủ. Có khi chỉ cần đổi bố cục màn hình bán hàng; có khi phải thừa nhận ứng dụng không hợp và chọn lại. Dữ liệu đã nhập vào bảng tính ở tuần đầu vẫn dùng lại được cho ứng dụng mới.
Sau khi bỏ sổ, đặt lịch mỗi tháng một lần xem lại báo cáo cùng người đứng quầy. Đây là lúc ứng dụng bắt đầu trả công: biết món nào bán chậm, ngày nào vắng, khoản chi nào tăng. Những điều đó sổ tay cũng ghi, nhưng ít ai có thời gian ngồi cộng lại. Mỗi lần xem, chọn đúng một việc để sửa trong tháng tới, như bớt nhập một món bán chậm hay đổi giờ nhận hàng, thay vì cố sửa mọi thứ cùng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Tiệm đông khách có nên tạm đóng một ngày để chuyển sang ứng dụng không?
Thường không cần. Chạy song song theo từng khung giờ, bắt đầu từ giờ vắng, giúp chuyển mà không mất doanh thu. Đóng cửa một ngày để nhập liệu có thể có ích, nhưng không thay được thời gian tập bán thật.
Cha mẹ lớn tuổi không muốn dùng ứng dụng thì sao?
Đừng ép. Bắt đầu bằng việc cho cha mẹ thấy ích lợi trực tiếp, chẳng hạn không phải cộng sổ cuối ngày. Dạy ít thao tác, chữ to, có người đứng cạnh vài buổi. Nếu vẫn không quen, có thể để người khác bấm còn cha mẹ vẫn đứng quầy.
Có cần nhập hết lịch sử bán hàng từ sổ cũ không?
Không cần. Lịch sử cũ giữ trong sổ để tra cứu. Ứng dụng chỉ cần bắt đầu từ ngày chuyển, cộng với số tồn kho và các khoản nợ đang mở tại thời điểm đó.
Trong thời gian chạy song song, số liệu lệch thì tin bên nào?
Tin tiền thật trong két và tiền chuyển khoản đã nhận. Từ đó tìm xem sổ hay ứng dụng ghi sai và vì sao, chẳng hạn quên bấm một hoá đơn hay nhập sai giá. Chính những lần lệch này giúp sửa cài đặt trước khi bỏ sổ.
Chuyển đổi có cần thuê người làm hộ không?
Tiệm nhỏ thường tự làm được nếu có một người quen dùng điện thoại và chịu ngồi nhập danh mục. Thuê người làm giúp tiết kiệm thời gian nhập liệu, nhưng việc dạy người đứng quầy và chạy song song vẫn phải do tiệm tự làm.
Mất điện thoại hoặc máy tính bảng thì dữ liệu có mất không?
Nếu ứng dụng lưu dữ liệu trên máy chủ và đồng bộ thường xuyên, thiết bị mới đăng nhập lại là có dữ liệu. Kiểm điều này trước khi bỏ sổ, và định kỳ xuất bản sao dữ liệu ra tệp để giữ riêng.