Với phần lớn người, nên bật cập nhật tự động cho ứng dụng và cài bản vá bảo mật của hệ điều hành sớm; riêng các bản nâng cấp lớn của hệ điều hành thì có thể chờ vài ngày, sao lưu trước rồi mới cài. Cập nhật không chỉ mang tính năng mới mà chủ yếu sửa lỗi và vá lỗ hổng, nên trì hoãn quá lâu là để máy mở cửa trước những rủi ro đã được biết.
Bài này giải thích một bản cập nhật thường chứa gì, so cập nhật tự động với cập nhật tay, liệt kê việc cần làm trước khi nâng cấp hệ điều hành, cách xử lý khi cập nhật xong máy chậm hay lỗi, chuyện máy cũ hết được hỗ trợ, ứng dụng đòi cập nhật mới cho chạy, và cách nhận ra thông báo cập nhật giả. Thời gian hỗ trợ và tên mục cài đặt khác nhau theo hãng và dòng máy, bạn kiểm thông tin chính thức của hãng.
Một bản cập nhật thường chứa gì
Có ba loại thay đổi thường nằm trong một bản cập nhật. Loại thứ nhất là bản vá bảo mật, sửa những lỗ hổng mà nếu để nguyên, người xấu có thể lợi dụng để đọc dữ liệu hay chiếm quyền điều khiển máy. Loại thứ hai là sửa lỗi, như ứng dụng hay thoát, pin tụt nhanh bất thường, kết nối chập chờn. Loại thứ ba mới là tính năng mới và thay đổi giao diện, phần mà người dùng thường nhìn thấy nhiều nhất.
Với hệ điều hành, có sự khác biệt giữa bản cập nhật nhỏ và bản nâng cấp lớn. Bản nhỏ chủ yếu vá lỗi và bảo mật, dung lượng vừa phải, ít thay đổi thói quen dùng máy. Bản nâng cấp lớn thường ra mỗi năm, đổi giao diện, thêm tính năng, và có thể gây xung đột với một số ứng dụng trong những ngày đầu.
Với ứng dụng, phần lớn bản cập nhật nhỏ và thường xuyên. Một số ứng dụng như ngân hàng, ví điện tử, ứng dụng của cơ quan nhà nước có thể yêu cầu cập nhật bắt buộc, vì phiên bản cũ không còn tương thích với hệ thống phía máy chủ hoặc có lỗi bảo mật cần vá. Đọc dòng ghi chú phiên bản trong cửa hàng ứng dụng giúp bạn biết bản đó chủ yếu sửa gì, dù nhiều nhà phát triển chỉ ghi chung chung.
Cập nhật tự động hay cập nhật tay
Không có một lựa chọn cho mọi người. Bảng dưới đây giúp bạn chọn theo hoàn cảnh.
| Cách | Lợi ích | Bất lợi | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Tự động cho ứng dụng | Không phải nhớ, bản vá đến sớm | Đôi khi giao diện đổi bất ngờ, tốn dữ liệu nếu không giới hạn Wi-Fi | Phần lớn người dùng, người lớn tuổi |
| Tay cho ứng dụng | Chủ động chọn lúc, đọc trước ghi chú | Dễ quên, máy để lâu với bản cũ | Người cần ổn định cho công việc, máy bộ nhớ rất ít |
| Tự động cho bản vá hệ điều hành | Vá lỗ hổng sớm | Máy có thể khởi động lại vào ban đêm | Phần lớn người dùng |
| Tay cho bản nâng cấp lớn hệ điều hành | Chờ vài ngày xem có lỗi phổ biến không, sao lưu trước | Phải nhớ quay lại cài | Người dùng máy cho công việc quan trọng |
Cách kết hợp hợp lý cho đa số: bật tự động cho ứng dụng chỉ khi có Wi-Fi, bật tự động cho bản vá bảo mật, còn bản nâng cấp lớn của hệ điều hành thì cài tay sau khi đã sao lưu. Với điện thoại của cha mẹ, bật tự động toàn bộ thường an toàn hơn trông chờ họ tự cập nhật.
Trước khi nâng cấp lớn hệ điều hành
Bản nâng cấp lớn thường diễn ra suôn sẻ, nhưng khi trục trặc thì người chưa sao lưu là người chịu thiệt nhiều nhất. Danh sách chuẩn bị:
- Sao lưu toàn bộ máy lên dịch vụ đám mây của hãng hoặc lên máy tính. Kiểm ngày giờ của bản sao lưu gần nhất để chắc nó vừa chạy xong.
- Kiểm ảnh, video quan trọng đã nằm ở nơi khác ngoài điện thoại.
- Kiểm các ứng dụng quan trọng cho công việc, như ứng dụng ngân hàng, phần mềm bán hàng, xem nhà phát triển có thông báo gì về phiên bản hệ điều hành mới không.
- Giải phóng dung lượng: bản nâng cấp cần chỗ trống để tải và cài, thường nhiều hơn dung lượng hiển thị của chính bản cập nhật.
- Sạc pin đầy hoặc cắm sạc, kết nối Wi-Fi ổn định.
- Chọn lúc không cần dùng máy trong khoảng một giờ, như buổi tối, không chọn lúc sắp ra ngoài hay đang chờ cuộc gọi quan trọng.
- Nhớ mật khẩu tài khoản của hãng và mật khẩu khoá màn hình; sau nâng cấp máy có thể yêu cầu nhập lại.
Chờ vài ngày sau khi bản lớn phát hành để xem có lỗi phổ biến được báo hay không là thói quen hợp lý, nhưng đừng chờ hàng tháng. Bản vá bảo mật thường đi kèm hoặc đến ngay sau, và trì hoãn lâu là để máy ở lại với lỗ hổng đã công bố.
Cập nhật xong máy chậm, nóng hoặc lỗi
Chậm và nóng trong vài ngày đầu là thường gặp. Sau bản nâng cấp lớn, máy thường chạy nền để sắp xếp lại dữ liệu, lập chỉ mục ảnh, tối ưu ứng dụng. Pin tụt nhanh và máy ấm trong vài ngày đầu là hiện tượng hay gặp; để máy cắm sạc qua đêm vài lần rồi đánh giá lại.
Khởi động lại một lần. Một lần khởi động lại sau cập nhật thường giải quyết được những lỗi lặt vặt như mất kết nối, ứng dụng không mở.
Cập nhật luôn các ứng dụng. Nhiều lỗi sau nâng cấp hệ điều hành là do ứng dụng chưa cập nhật cho phiên bản mới. Vào cửa hàng ứng dụng, cập nhật tất cả.
Kiểm cài đặt bị đổi. Bản nâng cấp đôi khi bật thêm tính năng mới hoặc đổi cài đặt mặc định. Nếu một thứ quen thuộc biến mất, tìm trong ô tìm kiếm của Cài đặt trước khi kết luận là lỗi.
Khi lỗi kéo dài. Nếu sau một tuần máy vẫn lỗi nặng, chờ bản sửa lỗi kế tiếp của hãng, liên hệ trung tâm bảo hành chính hãng. Việc hạ cấp hệ điều hành thường bị hạn chế và có rủi ro mất dữ liệu, không nên tự làm theo hướng dẫn trôi nổi.
Máy cũ hết được hỗ trợ cập nhật
Mỗi dòng điện thoại chỉ được hãng cập nhật trong một khoảng thời gian nhất định. Khoảng này khác nhau rất nhiều giữa các hãng và các phân khúc, và một số hãng đã công bố cam kết số năm cập nhật cho dòng máy mới. Thông tin chính xác nằm trên trang hỗ trợ của hãng; khi mua máy, đây là một tiêu chí đáng hỏi không kém cấu hình.
Khi máy hết được cập nhật hệ điều hành, nó vẫn chạy được, nhưng các lỗ hổng phát hiện sau đó sẽ không được vá. Dần dần, một số ứng dụng sẽ ngừng hỗ trợ phiên bản hệ điều hành cũ, trước hết thường là các ứng dụng ngân hàng và ví điện tử, vì chúng cần môi trường an toàn. Đây là lúc nên cân nhắc đổi máy cho những việc liên quan tới tiền và giấy tờ.
Máy cũ vẫn còn chỗ dùng: nghe nhạc, xem video, làm máy đọc sách, làm camera gia đình hay đồng hồ báo thức. Với những vai trò đó, hãy đăng xuất tài khoản ngân hàng, ví điện tử, thư công việc khỏi máy cũ, và không dùng nó để nhận mã xác thực. Khi bán hoặc cho đi, sao lưu, đăng xuất tài khoản của hãng, rồi khôi phục cài đặt gốc để xoá dữ liệu cá nhân.
Ứng dụng đòi cập nhật mới cho chạy
Đôi khi mở một ứng dụng, bạn gặp thông báo phải cập nhật mới dùng tiếp được. Phần lớn trường hợp đây là yêu cầu thật của nhà phát triển, nhưng cũng có lúc là cái bẫy. Vài điều cần biết:
- Thông báo thật thường dẫn bạn tới đúng trang ứng dụng trong cửa hàng chính thức, nơi có nút cập nhật.
- Nếu ứng dụng không cập nhật được vì hệ điều hành quá cũ, cửa hàng sẽ báo không tương thích; khi đó lựa chọn là cập nhật hệ điều hành nếu còn được, hoặc dùng dịch vụ qua trang web, hoặc đổi máy.
- Nếu cửa hàng báo không đủ dung lượng, dọn bớt bộ nhớ trước, không gỡ ứng dụng ngân hàng rồi cài lại khi chưa chắc tài khoản đăng nhập lại được.
- Không bao giờ cập nhật ứng dụng bằng tệp tải từ trang web, tin nhắn hay nhóm chat. Ứng dụng chính thức luôn cập nhật qua cửa hàng.
- Trước khi cập nhật ứng dụng có dữ liệu quan trọng chỉ lưu trên máy, như sổ ghi chép ngoại tuyến hay ứng dụng bán hàng, kiểm xem dữ liệu đã được sao lưu hoặc đồng bộ chưa.
Dòng thứ tư là quy tắc không có ngoại lệ, kể cả khi người gửi tự xưng là nhân viên ngân hàng, cơ quan thuế hay công an.
Thông báo cập nhật giả
Một thủ đoạn quen thuộc là giả làm thông báo cập nhật: một trang web bật lên báo trình duyệt đã cũ, một tin nhắn báo ứng dụng ngân hàng cần nâng cấp, một cuộc gọi hướng dẫn cài phiên bản mới của một ứng dụng dịch vụ công. Điểm chung là đều dẫn bạn tới tải tệp cài đặt bên ngoài cửa hàng chính thức, hoặc đòi nhập mật khẩu, mã xác thực.
Cách phân biệt đơn giản: cập nhật hệ điều hành thật chỉ nằm trong Cài đặt của máy; cập nhật ứng dụng thật chỉ nằm trong cửa hàng ứng dụng. Thấy thông báo cập nhật ở bất kỳ chỗ nào khác, đóng nó lại, rồi tự mở Cài đặt hoặc cửa hàng để kiểm. Nếu không có bản cập nhật nào ở đó, thông báo kia là giả.
Với cha mẹ và người lớn tuổi trong nhà, có thể dặn ngắn gọn: "Cập nhật chỉ làm trong Cài đặt và trong cửa hàng, không làm theo ai gọi điện hay nhắn tin." Kèm theo đó, bật cập nhật tự động để họ ít phải tự thao tác. Các thủ đoạn giả mạo chi tiết hơn được các trang chuyên về bảo mật theo dõi; ở đây chỉ cần giữ nguyên tắc nguồn cập nhật.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bật cập nhật ứng dụng tự động không?
Với phần lớn người dùng, nên bật, kèm tuỳ chọn chỉ cập nhật khi có Wi-Fi để đỡ tốn dữ liệu di động. Cập nhật tự động giúp bản vá bảo mật đến sớm mà bạn không phải nhớ. Người cần ổn định tuyệt đối cho công việc có thể cập nhật tay theo lịch.
Bản nâng cấp hệ điều hành mới ra có nên cài ngay không?
Có thể chờ vài ngày để xem có lỗi phổ biến không, sao lưu máy, kiểm ứng dụng quan trọng rồi mới cài. Không nên chờ quá lâu vì bản nâng cấp thường đi kèm các bản vá bảo mật.
Vì sao sau khi cập nhật pin tụt nhanh?
Sau bản nâng cấp lớn, máy thường chạy nền để sắp xếp dữ liệu và tối ưu ứng dụng trong vài ngày. Hiện tượng này thường tự hết. Nếu kéo dài hơn một tuần, kiểm mục pin xem ứng dụng nào dùng nhiều bất thường.
Điện thoại hết được cập nhật thì còn dùng ngân hàng trên đó được không?
Có thể vẫn dùng được một thời gian, nhưng máy không còn được vá lỗ hổng mới, và dần dần ứng dụng ngân hàng có thể ngừng hỗ trợ. Với việc liên quan tới tiền, nên chuyển sang máy còn được cập nhật.
Làm sao biết thông báo cập nhật là thật hay giả?
Cập nhật thật chỉ nằm trong Cài đặt của máy hoặc trong cửa hàng ứng dụng chính thức. Thông báo bật lên trên trang web, trong tin nhắn hay qua cuộc gọi bảo bạn tải tệp hoặc nhập mật khẩu thì coi là giả, đóng lại và tự kiểm trong Cài đặt.
Có cần sao lưu trước mỗi lần cập nhật ứng dụng không?
Với cập nhật ứng dụng thông thường thì không cần, vì dữ liệu được giữ nguyên. Chỉ cần chú ý với ứng dụng lưu dữ liệu quan trọng chỉ trên máy. Với bản nâng cấp lớn của hệ điều hành, nên sao lưu toàn bộ máy trước.