Phần lớn người dùng điện thoại ở Việt Nam không cần cài thêm ứng dụng bàn phím: bàn phím có sẵn của máy đã gõ được tiếng Việt có dấu, chỉ cần bật đúng ngôn ngữ và chọn kiểu gõ quen tay. Cài thêm chỉ đáng khi bạn có một nhu cầu cụ thể mà bàn phím có sẵn không đáp ứng, và khi bạn hiểu rằng mình đang giao cho một ứng dụng quyền nhìn thấy mọi chữ mình gõ.
Bài này đi qua cách bàn phím điện thoại hoạt động, so ba kiểu gõ phổ biến, đưa ra bộ tiêu chí để so hai bàn phím, chỉ ra những quyền cần đọc trước khi bấm cho phép, và một cách thử bảy ngày để quyết định giữ hay gỡ. Tên ứng dụng nhắc trong bài chỉ là ví dụ loại; giao diện và mục cài đặt thay đổi theo phiên bản, bạn kiểm lại trên máy mình.
Bàn phím là ứng dụng nhìn thấy mọi chữ bạn gõ
Trên điện thoại, bàn phím không phải một phần cứng mà là một ứng dụng chạy chồng lên ứng dụng khác. Khi bạn nhắn tin, soạn thư, gõ địa chỉ giao hàng hay điền mật khẩu, từng chữ đi qua bàn phím trước khi tới ứng dụng đang mở. Vì vậy chọn bàn phím là chọn một bên mà bạn tin đủ để đọc toàn bộ những gì mình viết, kể cả những thứ không bao giờ gửi đi.
Bàn phím có sẵn do hãng điện thoại hoặc hãng làm hệ điều hành cung cấp. Bạn đã chấp nhận tin họ từ lúc mua máy, nên dùng bàn phím của họ không mở thêm cửa nào mới. Một bàn phím cài thêm là một bên thứ ba bước vào giữa bạn và mọi ứng dụng khác. Bên đó có thể rất đáng tin, nhưng đó là một quyết định cần cân nhắc chứ không phải một thao tác cho đẹp giao diện.
Điều này không có nghĩa bàn phím cài thêm nào cũng xấu. Nhiều người dùng bàn phím của một hãng lớn khác với hãng điện thoại vì quen cách gợi ý chữ hoặc cần gõ nhiều ngôn ngữ. Điểm cần giữ là: quyết định dựa trên một nhu cầu rõ, chọn nhà phát triển có tên tuổi, đọc quyền trước khi cấp, và không cài những bàn phím vô danh chỉ vì có hình nền đẹp hay bộ biểu tượng cảm xúc lạ.
Bàn phím có sẵn của máy đã làm được những gì
Trên cả Android lẫn iPhone, bàn phím có sẵn đều có tiếng Việt. Thường bạn vào phần cài đặt ngôn ngữ và bàn phím, thêm tiếng Việt, rồi chọn kiểu gõ trong danh sách hiện ra. Sau đó một phím hình quả địa cầu hoặc thao tác vuốt trên phím cách sẽ chuyển qua lại giữa các ngôn ngữ. Vị trí chính xác của mục này khác nhau giữa các hãng và các đời hệ điều hành, nên nếu không thấy, bạn gõ chữ "bàn phím" vào ô tìm kiếm của phần cài đặt.
Ngoài gõ dấu, bàn phím có sẵn thường có gợi ý từ, tự sửa lỗi chính tả, nhập bằng giọng nói, vuốt để gõ, và chế độ một tay. Những tính năng này đủ cho nhắn tin hằng ngày, soạn thư công việc và ghi chú. Nếu bạn thấy gợi ý chữ hay gợi sai, nhiều khi chỉ cần tắt tự sửa lỗi cho tiếng Việt hoặc xoá từ điển cá nhân đã học sai, chứ chưa cần đổi bàn phím.
Một lợi thế ít người để ý: bàn phím có sẵn được cập nhật cùng hệ điều hành, ít khi xung đột với các ô nhập đặc biệt như ô mật khẩu, ô mã xác thực một lần hay ô số tài khoản trong ứng dụng ngân hàng. Bàn phím cài thêm đôi khi bị một số ứng dụng tài chính chủ động chặn hoặc tự chuyển về bàn phím hệ thống ở những ô nhạy cảm, và đó là hành vi bảo vệ chứ không phải lỗi.
Telex, VNI hay bàn phím có dấu sẵn: chọn kiểu gõ nào
Kiểu gõ là cách bạn tạo dấu tiếng Việt. Không kiểu nào đúng hơn kiểu nào; chọn theo thói quen trên máy tính và theo việc bạn gõ nhiều nhất.
| Kiểu gõ | Cách tạo dấu | Hợp với ai | Điểm cần biết |
|---|---|---|---|
| Telex | Dùng chữ cái: s là sắc, f là huyền, aa thành â, dd thành đ | Người đã quen gõ Telex trên máy tính, người gõ nhanh bằng hai ngón cái | Dễ biến nhầm khi gõ từ tiếng Anh hoặc tên riêng có chữ s, f, w, cần biết cách gõ lại chữ gốc |
| VNI | Dùng số: 1 là sắc, 2 là huyền, 6 là mũ, 9 là đ | Người học gõ trên máy tính theo VNI, người hay gõ chữ tiếng Anh xen kẽ | Phải chuyển sang hàng số trên điện thoại nên chậm hơn nếu bàn phím không hiện hàng số sẵn |
| Bàn phím có dấu sẵn | Bấm chữ rồi chọn dấu từ phím riêng hoặc giữ phím để hiện dấu | Người lớn tuổi, người mới dùng, người không nhớ quy tắc Telex hay VNI | Chậm hơn khi gõ dài nhưng gần như không gõ sai dấu |
| Gõ không dấu rồi để máy thêm dấu | Gõ chữ trơn, bàn phím gợi ý từ có dấu | Người gõ tin nhắn ngắn, quen chọn từ gợi ý | Dễ chọn nhầm từ cùng mặt chữ, cần đọc lại trước khi gửi |
Nếu trong nhà có người lớn tuổi, cài sẵn cho họ kiểu bàn phím có dấu riêng và tăng cỡ phím thường hiệu quả hơn là dạy Telex. Còn với người gõ nhiều, nên giữ một kiểu gõ thống nhất giữa điện thoại và máy tính để tay không phải đổi phản xạ mỗi lần chuyển thiết bị.
Tiêu chí chọn khi muốn cài thêm một bàn phím
Nhu cầu cụ thể. Trước khi cài, viết ra một câu: bàn phím có sẵn thiếu đúng cái gì. Ví dụ cần gõ cả tiếng Việt, tiếng Trung và tiếng Nhật trong cùng một ngày, cần một bố cục phím quen từ máy cũ, hoặc cần gợi ý chữ chuyên ngành. Không trả lời được câu đó thì chưa nên cài.
Nhà phát triển rõ ràng. Trên trang ứng dụng trong cửa hàng, xem tên nhà phát triển, các ứng dụng khác của họ, ngày cập nhật gần nhất và phần mô tả dữ liệu thu thập. Bàn phím của một hãng lớn có trang chính sách riêng tư rõ ràng an toàn hơn một bàn phím vô danh chỉ có vài dòng mô tả.
Chạy được khi không có mạng. Một bàn phím tốt gõ được đầy đủ khi tắt mạng. Nếu bàn phím mất gợi ý hoặc mất cả dấu khi tắt mạng, nghĩa là nó đang gửi chữ bạn gõ lên máy chủ để xử lý. Đây là phép thử đơn giản mà ai cũng làm được.
Ít quảng cáo, không bán hàng trong bàn phím. Bàn phím chèn quảng cáo, chèn nút mua hình nền hay gợi ý sản phẩm là dấu hiệu mô hình kiếm tiền dựa vào việc bạn nhìn thấy và bấm vào thứ gì đó. Với một công cụ dùng hàng trăm lần mỗi ngày, mô hình đó không đáng.
Tắt được thu thập dữ liệu. Trong cài đặt của bàn phím nên có mục tắt chia sẻ dữ liệu gõ, tắt cá nhân hoá dựa trên đám mây, xoá từ điển đã học. Có những mục này và chúng hoạt động là tiêu chí đáng giá hơn bộ hình nền.
Quyền truy cập: đọc kỹ trước khi bấm cho phép
Khi bật một bàn phím cài thêm, điện thoại thường hiện một cảnh báo rằng bàn phím này có thể thu thập mọi thứ bạn gõ, kể cả mật khẩu và số thẻ. Cảnh báo đó không phải thủ tục cho có. Trên iPhone còn có mục cho phép truy cập đầy đủ, cấp riêng cho từng bàn phím. Một vài nguyên tắc:
- Chỉ cấp quyền truy cập mạng hoặc truy cập đầy đủ khi bạn biết bàn phím cần quyền đó để làm gì, ví dụ để đồng bộ từ điển cá nhân giữa các máy.
- Bàn phím không cần quyền danh bạ, vị trí, micro chạy nền hay quyền đọc tin nhắn. Thấy xin những quyền này mà không giải thích được thì gỡ.
- Không gõ mật khẩu, số thẻ, mã xác thực một lần bằng bàn phím mà bạn chưa tin; chuyển về bàn phím có sẵn ở những ô đó.
- Nếu bàn phím có tính năng gửi chữ lên máy chủ để viết lại hoặc dịch, đọc kỹ đoạn mô tả dữ liệu, và che số căn cước, số tài khoản, địa chỉ nhà trước khi dùng tính năng đó.
- Gỡ bàn phím không dùng nữa khỏi danh sách bàn phím trong cài đặt, rồi mới gỡ ứng dụng; một bàn phím đã bật mà quên tắt vẫn có thể được chọn nhầm.
- Chuyện bàn phím có đáng tin hay không về mặt bảo mật chuyên sâu, như cách nhận diện ứng dụng giả, có các trang chuyên về bảo mật điện thoại; ở đây chỉ coi đó là một tiêu chí trong bộ so sánh.
Thử một bàn phím mới trong bảy ngày
Đổi bàn phím là đổi một phản xạ hằng ngày, nên đừng quyết trong năm phút đầu. Một lịch thử đơn giản:
- Ngày 1: cài, bật, đặt kiểu gõ giống bàn phím cũ, tắt mọi tính năng chưa hiểu. Giữ bàn phím cũ trong danh sách để chuyển về khi cần.
- Ngày 2–3: dùng cho tin nhắn và ghi chú thường ngày. Ghi lại vào một ghi chú những lần gõ sai dấu, gợi ý sai, hoặc phải xoá gõ lại.
- Ngày 4: tắt mạng một lúc và gõ thử một đoạn dài có đủ dấu. So xem gợi ý còn hoạt động không.
- Ngày 5: thử trong các ô đặc biệt: ô tìm kiếm của bản đồ, ô địa chỉ thư điện tử, ô số điện thoại, ô có giới hạn ký tự. Xem bàn phím có tự đổi bố cục cho đúng không.
- Ngày 6: mở phần cài đặt của bàn phím, đọc lại mục dữ liệu và quyền. Tắt những gì không dùng.
- Ngày 7: đếm số lỗi đã ghi, so với cảm giác khi dùng bàn phím cũ. Nếu không rõ ràng tốt hơn, quay về bàn phím có sẵn và gỡ bàn phím mới.
Cách thử này nghe có vẻ kỹ, nhưng bàn phím là thứ bạn chạm vào nhiều nhất trên máy. Một tuần quan sát đổi lấy vài năm dùng thoải mái là đáng.
Lỗi hay gặp khi gõ tiếng Việt trên điện thoại và cách xử lý
Gõ ra chữ lặp hoặc dấu nhảy sai chỗ. Thường do bật hai cơ chế thêm dấu cùng lúc, ví dụ kiểu gõ Telex cộng với tự sửa lỗi tiếng Việt. Tắt bớt một cơ chế, hoặc chuyển chế độ đặt dấu giữa kiểu cũ và kiểu mới nếu bàn phím có lựa chọn này.
Từ tiếng Anh bị biến thành chữ có dấu. Chữ như "class" hay "office" dễ bị Telex hiểu nhầm. Chuyển nhanh sang bàn phím tiếng Anh bằng phím quả địa cầu, hoặc gõ thêm một lần phím dấu để trả lại chữ gốc, tuỳ bàn phím.
Gợi ý chữ học sai từ lóng hay lỗi chính tả. Vào cài đặt bàn phím, tìm mục từ điển cá nhân hoặc dữ liệu đã học và xoá. Sau đó chú ý không bấm chọn gợi ý sai trong vài ngày để bàn phím học lại.
Bàn phím biến mất hoặc hiện bàn phím khác. Khi một bàn phím cài thêm bị lỗi hay vừa cập nhật, máy có thể tự chuyển về bàn phím có sẵn. Kiểm danh sách bàn phím đang bật và thứ tự ưu tiên của chúng.
Chữ hiển thị đúng trên máy mình nhưng lỗi trên máy người nhận. Hiếm, nhưng xảy ra khi văn bản được dán từ nguồn dùng bảng mã dựng sẵn khác với bảng mã tổ hợp. Gõ lại trực tiếp đoạn đó thay vì dán là cách nhanh nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bàn phím có sẵn trên điện thoại có gõ được tiếng Việt không?
Có. Cả Android và iPhone đều có tiếng Việt trong bàn phím có sẵn. Bạn chỉ cần thêm tiếng Việt trong phần cài đặt ngôn ngữ và bàn phím, rồi chọn kiểu gõ quen tay như Telex hoặc VNI, hoặc kiểu bàn phím có dấu riêng tuỳ phiên bản máy.
Telex hay VNI gõ nhanh hơn trên điện thoại?
Với đa số người, Telex nhanh hơn trên điện thoại vì không phải chuyển sang hàng số. Tuy vậy nếu bạn đã gõ VNI nhiều năm trên máy tính, giữ VNI để tay không phải học lại phản xạ thường đáng hơn vài giây chênh lệch.
Cài bàn phím bên ngoài có bị lộ mật khẩu không?
Bàn phím nào cũng nhìn thấy chữ bạn gõ, nên rủi ro phụ thuộc vào nhà phát triển và quyền bạn cấp. Chọn nhà phát triển rõ ràng, không cấp quyền không cần thiết, và chuyển về bàn phím có sẵn khi gõ mật khẩu hay mã xác thực là cách giảm rủi ro.
Vì sao ứng dụng ngân hàng tự đổi về bàn phím khác khi nhập mật khẩu?
Nhiều ứng dụng tài chính dùng bàn phím riêng hoặc ép về bàn phím hệ thống ở ô nhạy cảm để tránh bàn phím bên thứ ba đọc được mật khẩu. Đó là cơ chế bảo vệ, bạn không cần tìm cách tắt.
Làm sao biết bàn phím có gửi chữ lên mạng không?
Cách đơn giản là bật chế độ máy bay rồi gõ thử một đoạn dài. Nếu gợi ý, dấu hay tính năng chính vẫn hoạt động, bàn phím xử lý trên máy. Nếu mất nhiều tính năng, nó phụ thuộc vào máy chủ, và bạn nên đọc kỹ mục dữ liệu của nó.
Người lớn tuổi nên dùng bàn phím nào?
Thường nên dùng bàn phím có sẵn, tăng cỡ chữ và cỡ phím, chọn kiểu có phím dấu riêng thay vì Telex. Ít thay đổi giao diện và ít quảng cáo quan trọng hơn nhiều tính năng.