Ứng dụng theo dõi giấc ngủ, dù chạy trên điện thoại, đồng hồ hay nhẫn, đều ước tính giấc ngủ từ chuyển động và nhịp tim chứ không đo sóng não như ở phòng xét nghiệm giấc ngủ của bệnh viện. Vì vậy giờ đi ngủ và giờ thức thường khá sát, còn con số "ngủ sâu bao nhiêu phút" hay "điểm giấc ngủ 72" chỉ nên đọc như một xu hướng, không như kết quả khám.
Bài này giải thích thiết bị đoán giấc ngủ bằng cách nào, con số nào đáng tin hơn con số nào, chọn loại thiết bị theo tiêu chí gì, và dấu hiệu nào cần đi khám thay vì tiếp tục nhìn biểu đồ. Ứng dụng không chẩn đoán được mất ngủ hay ngưng thở khi ngủ.
Thiết bị đoán giấc ngủ bằng cách nào
Cách cũ nhất là đếm chuyển động. Khi bạn nằm yên lâu, phần mềm cho là bạn đang ngủ; khi trở mình nhiều, cho là ngủ nông hoặc thức. Điện thoại đặt cạnh gối, ứng dụng nghe tiếng động trong phòng, hay đồng hồ đeo tay đều dựa vào nguyên lý này. Điểm yếu dễ thấy: người nằm yên đọc sách hay lướt điện thoại trong bóng tối dễ bị tính là đang ngủ.
Thiết bị đeo đời mới thêm cảm biến quang học đo nhịp tim, và từ biến thiên nhịp tim, nhịp thở, nhiệt độ da để đoán bạn đang ở giai đoạn ngủ nào. Cách này tốt hơn chỉ đếm chuyển động, nhưng vẫn là suy luận gián tiếp. Phép đo chuẩn để phân giai đoạn ngủ là đa ký giấc ngủ, ghi sóng não, cử động mắt và trương lực cơ bằng điện cực dán trên người, làm ở cơ sở y tế.
Hệ quả thực tế: tổng thời gian ngủ và giờ thức dậy từ thiết bị đeo thường đủ dùng cho việc theo dõi thói quen. Con số chia giai đoạn — nhẹ, sâu, mơ — có sai số đáng kể so với phép đo chuẩn, và hai thiết bị khác hãng đeo cùng đêm có thể ra hai biểu đồ khác nhau. Đừng so số phút ngủ sâu của mình với của đồng nghiệp đeo máy khác.
Đọc từng con số trên màn hình giấc ngủ
Mỗi ứng dụng trình bày một kiểu, nhưng các chỉ số chính thường giống nhau. Bảng dưới xếp theo mức đáng tin khi dùng để theo dõi xu hướng ở nhà.
| Chỉ số | Thiết bị lấy từ đâu | Mức đáng tin | Nên dùng thế nào |
|---|---|---|---|
| Giờ lên giường, giờ thức | Chuyển động, thời điểm dùng máy | Khá | Theo dõi sự đều đặn trong tuần |
| Tổng thời gian ngủ | Chuyển động và nhịp tim | Khá, hay tính dư khi nằm yên mà thức | So trung bình tuần này với tuần trước |
| Số lần thức giấc | Chuyển động đột ngột | Trung bình, hay bỏ sót lần thức ngắn | Chỉ để ý khi tăng rõ kéo dài |
| Thời gian ngủ sâu, ngủ mơ | Suy luận từ nhịp tim, chuyển động | Thấp so với phép đo chuẩn | Không lo vì một đêm thấp |
| Điểm giấc ngủ tổng hợp | Công thức riêng của từng hãng | Không so được giữa các hãng | Xem như tín hiệu tóm tắt, không như chuẩn |
| Tiếng ngáy ghi âm | Micro điện thoại | Ghi được tiếng, không chẩn đoán được nguyên nhân | Mang cho bác sĩ nghe nếu nghi ngưng thở |
Đọc theo tuần, không theo đêm. Một đêm điểm thấp vì tối qua uống cà phê muộn, con khóc hay trời nóng là bình thường. Một tháng liền giờ ngủ trồi sụt, thức dậy mệt mỏi thì mới đáng xem lại thói quen hoặc đi khám.
Khi con số làm giấc ngủ tệ hơn
Lo vì điểm thấp, càng khó ngủ. Giới nghiên cứu giấc ngủ đã đặt tên cho hiện tượng người dùng thiết bị theo dõi trở nên quá bận tâm với việc đạt "giấc ngủ hoàn hảo" theo số đo, gọi là orthosomnia. Nỗi lo đó tự nó gây khó ngủ. Nếu sáng nào bạn cũng mở ứng dụng trước khi tự hỏi mình thấy khoẻ không, đó là dấu hiệu cần đổi cách dùng.
Tin máy hơn tin cảm giác. Có người ngủ dậy thấy khoẻ nhưng nhìn điểm 60 lại thấy mệt. Cảm giác tỉnh táo trong ngày, khả năng tập trung, tâm trạng là chỉ dẫn quan trọng hơn biểu đồ đêm qua.
Đeo thiết bị gây khó chịu. Đồng hồ cộm, đèn cảm biến sáng, rung báo thức sớm — chính thiết bị có thể phá giấc. Chỉnh chế độ ngủ, tắt rung không cần thiết, hoặc chỉ đeo vài đêm mỗi tuần.
Nhìn màn hình ngay khi thức giữa đêm. Thức dậy lúc ba giờ rồi mở ứng dụng xem đã ngủ bao lâu, ánh sáng và nỗi lo làm khó ngủ lại hơn. Đặt máy úp mặt hoặc xa giường, sáng hãy xem.
Cách gỡ ra. Tắt điểm tổng hợp nếu ứng dụng cho phép, chỉ giữ giờ ngủ và giờ thức. Hoặc ngừng theo dõi hai tuần, ghi tay giờ đi ngủ và cảm giác buổi sáng vào sổ, rồi so.
Tiêu chí chọn ứng dụng và thiết bị theo dõi giấc ngủ
Trước khi mua thiết bị đeo chỉ để đo giấc ngủ, thử ứng dụng có sẵn trên điện thoại hoặc đồng hồ đang có vài tuần. Nếu vẫn muốn chọn mới, so theo các tiêu chí sau.
- Đeo có thoải mái cả đêm không: đồng hồ to nặng nhiều người không chịu nổi; vòng mảnh hoặc nhẫn nhẹ hơn. Thử đeo ngủ trong phạm vi đổi trả của nơi bán.
- Pin đủ mấy đêm: thiết bị phải sạc mỗi ngày dễ bị tháo ra sạc đúng ban đêm, mất số liệu.
- Bản miễn phí xem được gì: một số hãng đưa phần phân tích giấc ngủ chi tiết vào gói thuê bao. Hỏi rõ trước khi mua máy, vì giá thiết bị chưa phải tổng chi phí.
- Xuất dữ liệu được không: nếu định mang số liệu cho bác sĩ xem, cần xuất được bảng giờ ngủ theo ngày.
- Ghi âm tiếng ngáy xử lý ở đâu: ghi âm phòng ngủ là dữ liệu rất riêng tư, có cả tiếng người nằm cạnh. Ưu tiên ứng dụng xử lý trên máy, cho xoá bản ghi, không tự tải lên mạng.
- Nhắc đi ngủ và báo thức nhẹ: tiện nhưng không bắt buộc; một lời nhắc lặp lại có sẵn trong máy cũng làm được.
Tên các dòng đồng hồ, vòng, nhẫn và tính năng đi kèm thay đổi theo năm; kiểm tính năng trên phiên bản hiện hành tại nơi bán thay vì tin bài so sánh cũ.
Dùng ứng dụng giấc ngủ để chỉnh thói quen trong bốn tuần
Ứng dụng có ích nhất khi bạn dùng nó như sổ ghi chép cho một thay đổi cụ thể, thay vì nhìn số mỗi sáng.
- Tuần một: chỉ ghi, không đổi gì. Lấy trung bình giờ lên giường, giờ thức, tổng thời gian ngủ.
- Chọn đúng một thay đổi: đi ngủ cố định một giờ, hoặc cất điện thoại khỏi giường, hoặc bỏ cà phê sau giờ trưa.
- Tuần hai và ba: giữ thay đổi đó, vẫn ghi. Thêm một dòng ghi tay mỗi sáng: thấy khoẻ, bình thường hay mệt.
- Tuần bốn: so trung bình với tuần một, so cả dòng ghi tay. Nếu cảm giác buổi sáng tốt lên, giữ thay đổi dù biểu đồ không đẹp hơn.
- Nếu sau bốn tuần chỉnh thói quen vẫn khó ngủ, ngủ dậy mệt, ban ngày buồn ngủ ảnh hưởng công việc, mang số liệu và sổ ghi đi khám.
Với trẻ em và thanh thiếu niên, không cần cho đeo thiết bị đo giấc ngủ để chấm điểm. Giờ đi ngủ đều, phòng tối, điện thoại để ngoài phòng là ba việc làm được mà không cần ứng dụng nào.
Chế độ ngủ có sẵn trên điện thoại: phần ít người dùng tới
Trước khi tải ứng dụng theo dõi, hãy nhìn vào thứ đã có sẵn: hầu hết điện thoại hiện nay có một chế độ dành cho giờ ngủ, tên gọi tuỳ hãng. Chế độ này thường gom ba việc: bật không làm phiền theo lịch, làm tối hoặc chuyển màn hình sang đen trắng để bớt hấp dẫn, và đặt báo thức theo giờ ngủ đã chọn. Với nhiều người, chính việc giảm thông báo và ánh sáng lúc khuya giúp ngủ tốt hơn bất kỳ biểu đồ nào.
Cài đặt nên làm một lần cho đúng: chọn giờ bắt đầu sớm hơn giờ định ngủ khoảng ba mươi phút để có quãng "hạ nhiệt"; cho phép cuộc gọi từ một nhóm nhỏ người thân lọt qua, để không lỡ chuyện khẩn cấp từ cha mẹ ở xa; tắt hẳn thông báo của mạng xã hội và ứng dụng mua sắm trong khung giờ đó. Màn hình chuyển xám trông khó chịu đúng như mục đích của nó — lướt mạng lúc nửa đêm bớt thú vị hẳn.
Nếu dùng chung với ứng dụng theo dõi, kiểm xem hai thứ có đánh nhau không, chẳng hạn ứng dụng theo dõi gửi thông báo nhắc đi ngủ trong khi chế độ ngủ đã chặn thông báo. Đặt lịch ở một nơi, tắt nhắc trùng ở nơi kia. Chi tiết cách bật khác nhau theo hệ điều hành và phiên bản, nên làm theo hướng dẫn trong phần cài đặt của chính máy bạn.
Khi nào đi khám thay vì xem biểu đồ
Có những dấu hiệu ứng dụng không chẩn đoán được nhưng người nhà có thể thấy: ngáy to đều, có những quãng im bặt rồi thở hắt mạnh, sáng dậy đau đầu, ban ngày buồn ngủ đến mức gà gật khi lái xe. Đây là những dấu hiệu thường được nêu khi nghi ngưng thở khi ngủ, cần bác sĩ khám và có thể làm xét nghiệm giấc ngủ. Một số thiết bị có tính năng cảnh báo liên quan, nhưng cảnh báo hay không cảnh báo đều không thay cho việc đi khám.
Mất ngủ kéo dài nhiều tuần, tâm trạng sa sút, lo âu nặng hơn cũng là lý do đi khám, không phải lý do mua thiết bị đắt hơn. Không tự dùng thuốc ngủ theo gợi ý trên mạng.
Khi đi khám, bạn mang được gì từ ứng dụng: bảng giờ ngủ, giờ thức theo ngày trong vài tuần, bản ghi tiếng ngáy nếu có. Trước khi gửi qua tin nhắn hay tải lên, cắt bỏ họ tên đầy đủ khỏi tệp, xoá những đoạn ghi âm có tiếng người khác trong nhà. Bác sĩ cần thông tin về giấc ngủ của bạn, không cần nghe cả phòng.
Câu hỏi thường gặp
Để điện thoại cạnh gối để đo giấc ngủ có hại không?
Chưa có bằng chứng thuyết phục rằng sóng điện thoại cạnh gối gây hại cho giấc ngủ. Vấn đề thực tế hơn là ánh sáng màn hình, thông báo kêu giữa đêm và thói quen cầm máy lên xem. Nếu dùng ứng dụng đo bằng điện thoại, bật chế độ không làm phiền và úp màn hình xuống.
Vì sao đồng hồ báo ngủ sâu ít mà vẫn thấy khoẻ?
Con số ngủ sâu của thiết bị đeo là ước tính có sai số khá lớn so với phép đo chuẩn ở bệnh viện. Cảm giác tỉnh táo và năng lượng trong ngày là chỉ dẫn đáng tin hơn. Nếu thấy khoẻ, không cần cố tăng con số đó.
Ứng dụng ghi âm tiếng ngáy có phát hiện được ngưng thở khi ngủ không?
Ứng dụng ghi được tiếng ngáy và có thể đánh dấu những quãng im lặng bất thường, nhưng không chẩn đoán được. Bản ghi có thể giúp bác sĩ hình dung. Chẩn đoán cần khám và xét nghiệm giấc ngủ tại cơ sở y tế.
Có nên trả phí thuê bao để xem phân tích giấc ngủ chi tiết không?
Phân tích chi tiết hơn không làm cảm biến đo đúng hơn. Gói trả phí thường thêm lời khuyên, bài nghe thư giãn, biểu đồ dài hạn. Dùng thử bản miễn phí vài tuần; nếu bạn không dùng số liệu đó để đổi thói quen thì trả thêm không đem lại gì.
Theo dõi giấc ngủ cho ông bà có nên không?
Chỉ khi ông bà đồng ý và thấy thoải mái khi đeo. Người lớn tuổi hay thức giấc đêm, ngủ trưa dài; số liệu có thể làm cả nhà lo không cần thiết. Nếu ông bà ngủ ngày nhiều bất thường, lú lẫn hay té ngã ban đêm, đưa đi khám.
Ghi âm phòng ngủ có ảnh hưởng người nằm cạnh không?
Có, về quyền riêng tư. Bản ghi bắt cả tiếng nói mớ, tiếng trò chuyện của người nằm cạnh. Nói với người đó trước khi bật, chọn ứng dụng xử lý trên máy, xoá bản ghi sau khi xem, và không tải lên dịch vụ lưu trữ chung.