Với phần lớn gia đình, công cụ dành cho phụ huynh có sẵn trong hệ điều hành — trên iPhone, iPad là phần Thời gian sử dụng, trên Android thường đi qua tài khoản gia đình của Google — đã đủ cho ba việc chính: giới hạn giờ dùng, duyệt trước khi con cài ứng dụng, và lọc nội dung theo độ tuổi. Ứng dụng của bên thứ ba chỉ nên cân nhắc khi công cụ có sẵn thiếu đúng việc bạn cần, vì chúng thường đòi những quyền rất rộng trên máy của con.
Bài này so hai hướng theo tiêu chí cụ thể, gợi ý mức kiểm soát theo độ tuổi, và bàn phần khó nhất mà không ứng dụng nào làm thay được: nói chuyện với con để con hiểu vì sao có giới hạn. Không bài nào ở đây chấm điểm hay so sánh trẻ với nhau; mỗi nhà một hoàn cảnh. Tên mục và tính năng cụ thể thay đổi theo phiên bản, hãy kiểm trên máy đang dùng.
Bạn đang muốn giải quyết chuyện gì
Trước khi chọn công cụ, viết ra đúng một hai điều làm bạn lo. "Con dùng điện thoại quá nhiều" là quá chung. Cụ thể hơn sẽ là: con thức khuya chơi game, con tự tải ứng dụng lạ, con xem video không hợp lứa tuổi, con nhắn tin với người lạ, con lỡ bấm mua trong trò chơi. Mỗi lo lắng ứng với một tính năng khác nhau, và có tính năng công cụ có sẵn làm tốt, có tính năng không công cụ nào làm được.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Hưng Yên cho con lớp năm dùng máy tính bảng để học trực tuyến. Điều bố mẹ thật sự lo là con mở trò chơi trong giờ học và xem video đến mười một giờ đêm. Hai việc đó chỉ cần giới hạn theo khung giờ và giới hạn theo nhóm ứng dụng — cả hai đều nằm trong công cụ có sẵn. Gia đình không cần cài thêm gì, chỉ cần cài đúng.
Ngược lại, nếu lo con bị người lạ dụ dỗ qua tin nhắn, công cụ kỹ thuật chỉ giúp một phần nhỏ. Phần còn lại là con biết nhận ra dấu hiệu lạ và dám kể với bố mẹ. Đặt kỳ vọng đúng từ đầu để không yên tâm giả vì đã "cài phần mềm rồi".
Công cụ có sẵn và ứng dụng tải thêm: so theo việc cần làm
Bảng dưới so ở mức chung, đủ để quyết hướng đi. Tính năng chi tiết của từng công cụ đổi theo phiên bản, kiểm lại trên máy của gia đình bạn.
| Tiêu chí | Công cụ phụ huynh có sẵn trong hệ điều hành | Ứng dụng kiểm soát của bên thứ ba |
|---|---|---|
| Giới hạn giờ dùng, giờ đi ngủ | Có | Có, thường chi tiết hơn |
| Duyệt trước khi con cài hoặc mua | Có, gắn với tài khoản cửa hàng | Tuỳ, nhiều cái phải dựa vào công cụ có sẵn |
| Lọc nội dung theo độ tuổi | Có ở mức cửa hàng và trình duyệt | Có, thêm lọc trang web theo danh sách |
| Quyền đòi hỏi trên máy của con | Nằm sẵn trong hệ thống | Thường rất rộng: trợ năng, cấu hình mạng riêng, quản lý thiết bị |
| Dữ liệu về con đi đâu | Về hãng hệ điều hành, theo điều khoản tài khoản | Về thêm một công ty nữa |
| Chi phí | Không mất thêm | Thường có gói thuê bao |
| Dùng chung khi nhà có cả máy Android lẫn iPhone | Khó, mỗi hệ một công cụ | Đây là ưu điểm chính |
Dòng "quyền đòi hỏi" là lý do nên thận trọng. Để chặn được mọi thứ, ứng dụng bên thứ ba thường phải nhìn thấy gần như mọi thứ trên máy của con: ứng dụng đang mở, trang đang xem, đôi khi cả tin nhắn. Nếu công ty đó lộ dữ liệu, thứ lộ ra là đời sống số của chính con bạn. Chỉ chọn nhà phát triển rõ ràng, đọc kỹ mục dữ liệu trên trang ứng dụng, và gỡ khi không còn cần.
Mức kiểm soát hợp lý theo từng độ tuổi
Dưới sáu tuổi. Trẻ nên dùng máy khi có người lớn ngồi cạnh. Công cụ quan trọng nhất là khoá ứng dụng đang mở để con không thoát ra chỗ khác, và khoá mua hàng. Không cần tài khoản riêng cho con.
Từ sáu đến mười tuổi. Tài khoản trẻ em do bố mẹ quản lý, duyệt mọi lần cài ứng dụng, giới hạn khung giờ, tắt trình duyệt tự do hoặc bật lọc. Đây là tuổi đặt nền thói quen: máy để ngoài phòng ngủ, có giờ cất máy.
Từ mười một đến mười bốn tuổi. Nới dần quyền cài ứng dụng theo danh sách đã thoả thuận, giữ giới hạn giờ ban đêm. Bắt đầu giải thích vì sao từng giới hạn tồn tại, và cho con góp ý mức giới hạn.
Từ mười lăm tuổi trở lên. Chuyển dần từ kiểm soát sang thoả thuận. Giữ một hai điều không đổi như không dùng máy khi lái xe, không cài ứng dụng ngoài cửa hàng chính thức. Theo dõi nội dung chi tiết ở tuổi này thường làm hỏng lòng tin nhiều hơn là bảo vệ được.
Ghi chú chung. Mốc tuổi trên là gợi ý, không phải chuẩn. Trẻ có nhu cầu đặc biệt, trẻ từng gặp sự cố trên mạng cần mức khác. Điều khoản tuổi tối thiểu để tạo tài khoản ở từng dịch vụ cũng khác nhau, hãy đọc điều khoản của dịch vụ đó.
Cài công cụ có sẵn cho điện thoại đầu tiên của con
Làm cùng con, đừng cài lén rồi để con tự phát hiện. Một buổi tối là đủ.
- Tạo tài khoản trẻ em hoặc thêm con vào nhóm gia đình bằng tài khoản của bố mẹ, theo hướng dẫn của hệ điều hành.
- Bật chế độ duyệt trước khi cài hoặc mua. Kiểm bằng cách cho con thử tải một ứng dụng miễn phí: điện thoại bố mẹ phải nhận yêu cầu.
- Đặt giờ ngừng dùng buổi tối và giờ được dùng lại buổi sáng. Để lại những ứng dụng luôn được phép như gọi điện, nhắn tin với bố mẹ.
- Giới hạn theo nhóm, ví dụ trò chơi một khoảng thời gian mỗi ngày, ứng dụng học tập không giới hạn — rồi thoả thuận với con con số cụ thể.
- Bật lọc nội dung theo độ tuổi trong cửa hàng ứng dụng và trình duyệt.
- Đặt mã khoá cài đặt mà con không biết, khác mã mở máy của bố mẹ.
- Sau một tuần, ngồi lại với con xem báo cáo sử dụng, chỉnh giới hạn nào quá chặt hoặc quá lỏng.
Báo cáo sử dụng là tài liệu để nói chuyện, không phải bảng điểm. Đừng đọc to trước cả nhà, đừng so với anh chị em. Mục đích là con tự nhìn thấy thời gian của mình đi đâu.
Máy tính bảng dùng chung cả nhà: chia tài khoản thế nào
Nhiều nhà không mua máy riêng cho con mà để một máy tính bảng dùng chung: bố xem tin tức, mẹ xem công thức nấu ăn, hai con học trực tuyến và xem phim hoạt hình. Kiểu dùng này làm công cụ phụ huynh khó phát huy, vì giới hạn đặt cho con sẽ chặn luôn người lớn, còn bỏ giới hạn thì con dùng thoải mái bằng tài khoản của bố mẹ. Đăng nhập sẵn tài khoản cửa hàng của người lớn trên máy chung cũng là con đường phổ biến dẫn đến những lần con lỡ tay mua hàng.
Cách gọn nhất trên máy Android là tạo người dùng riêng cho con, nếu máy hỗ trợ nhiều người dùng: mỗi người một màn hình chính, một bộ ứng dụng, một tài khoản. iPad dùng trong gia đình thường không chia người dùng như vậy, nên giải pháp hay gặp là để máy đăng nhập tài khoản của con trong nhóm gia đình, người lớn dùng điện thoại riêng của mình cho việc riêng. Chi tiết khác nhau theo dòng máy và phiên bản, hãy kiểm phần cài đặt người dùng trên máy nhà bạn.
Dù chọn cách nào, có vài việc làm chung được: đăng xuất tài khoản mạng xã hội, ngân hàng, thư công việc của người lớn khỏi máy chung; tắt lưu mật khẩu tự động trong trình duyệt trên máy đó; đặt mã khoá riêng cho cửa hàng ứng dụng. Máy chung nên được coi là máy của con, người lớn chỉ mượn.
Thoả thuận với con quan trọng hơn ứng dụng
Trẻ lớn một chút sẽ tìm ra cách vượt giới hạn: mượn máy của bạn, dùng máy tính ở nhà ông bà, đổi giờ trên máy, hoặc đơn giản là xin thêm giờ đến khi bố mẹ mệt. Không công cụ nào kín hoàn toàn. Thứ giữ được lâu là một thoả thuận con hiểu và đồng ý.
Một thoả thuận tốt viết ra giấy, ngắn, có cả phần của bố mẹ. Ví dụ: máy để sạc ở phòng khách sau chín giờ tối; không ai dùng điện thoại trong bữa cơm, kể cả bố mẹ; cài ứng dụng mới thì hỏi, bố mẹ trả lời trong ngày; con gặp tin nhắn lạ hay hình ảnh khó chịu thì kể, bố mẹ hứa không tịch thu máy vì con đã kể. Điều cuối cùng quan trọng nhất: trẻ không kể vì sợ mất máy.
Xem lại thoả thuận mỗi học kỳ. Con lớn lên, việc học cần máy nhiều hơn, giới hạn phải đổi theo. Khi con thấy giới hạn được nới khi mình giữ đúng lời, con có lý do để giữ lời.
Những điều công cụ kiểm soát không làm được
Biết giới hạn của công cụ để không đặt cả niềm tin vào nó.
- Không lọc được hết nội dung xấu. Bộ lọc dựa trên danh sách và phân loại, luôn có thứ lọt qua và có thứ bị chặn oan.
- Không đọc được ý định của người nhắn tin. Kẻ xấu hay mở đầu bằng trò chuyện thân thiện, công cụ không phân biệt được.
- Không theo con sang máy khác. Máy tính ở trường, máy của bạn bè nằm ngoài tầm.
- Không thay giấc ngủ, giờ chơi ngoài trời và bữa cơm gia đình — những thứ tự nhiên làm giảm thời gian dùng máy.
- Không xử lý được chuyện con bị bắt nạt trên mạng. Việc đó cần bố mẹ, thầy cô, và đôi khi là báo cơ quan chức năng.
- Không nên dùng để đọc lén tin nhắn riêng của con tuổi mới lớn. Theo dõi kiểu đó, khi bị phát hiện, làm con giấu kỹ hơn.
Nội dung chi tiết về thời lượng màn hình và ảnh hưởng của video, trò chơi đến trẻ có ở các trang chuyên về giải trí và đồng hành gia đình của hệ thống; bài này chỉ bàn cách chọn công cụ. Khi chụp màn hình báo cáo sử dụng để hỏi ý kiến trong nhóm phụ huynh, che tên tài khoản và ảnh đại diện của con.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đọc tin nhắn của con bằng ứng dụng giám sát không?
Với trẻ nhỏ, bố mẹ nên cùng con quản lý danh bạ và biết con nhắn với ai. Với tuổi mới lớn, đọc lén tin nhắn thường làm mất lòng tin. Nếu có dấu hiệu nguy hiểm thật, nói thẳng với con và nhờ thêm thầy cô hoặc chuyên gia tâm lý.
Ứng dụng kiểm soát của bên thứ ba có an toàn không?
Tuỳ nhà phát triển. Loại ứng dụng này cần quyền rất rộng trên máy của con nên rủi ro cao hơn ứng dụng thường. Chọn nhà phát triển rõ ràng, đọc mục dữ liệu trên cửa hàng, không cài từ tệp ngoài cửa hàng chính thức, và gỡ khi không dùng.
Con vượt được giới hạn thời gian thì làm sao?
Trước hết tìm hiểu con làm cách nào, rồi vá chỗ đó nếu được. Quan trọng hơn là nói chuyện: con vượt vì giới hạn quá chặt, vì bài tập cần máy, hay vì bị cuốn vào trò chơi. Điều chỉnh thoả thuận, đừng chỉ siết thêm.
Nhà có cả iPhone và Android thì quản lý thế nào?
Mỗi hệ điều hành có công cụ riêng, bố mẹ dùng máy khác hệ với con vẫn quản lý được ở mức nhất định nhưng có thể bất tiện. Kiểm hướng dẫn hiện hành của từng hãng. Ứng dụng của bên thứ ba chạy được cả hai hệ, nhưng cân nhắc kỹ về quyền và dữ liệu.
Bao nhiêu tuổi thì cho con dùng điện thoại riêng?
Không có tuổi chuẩn cho mọi nhà. Điều nên hỏi là con cần máy để làm gì, con đã giữ được thoả thuận với máy dùng chung chưa, và bố mẹ có thời gian đồng hành không. Bắt đầu bằng máy ít tính năng hoặc máy dùng chung trước cũng là lựa chọn hợp lý.
Có nên khoá hẳn trò chơi trực tuyến không?
Khoá hẳn với trẻ nhỏ là hợp lý. Với trẻ lớn hơn, trò chơi là một phần đời sống bạn bè, khoá hẳn dễ đẩy con sang chơi lén. Giới hạn theo giờ, khoá mua trong trò chơi, và biết con chơi trò gì thường hiệu quả hơn.