Trước khi giao cho một ứng dụng những thứ bạn sẽ cần trong nhiều năm, như ghi chép, sổ thu chi, danh sách khách, ảnh, bài học, hãy kiểm xem ứng dụng có cho lấy toàn bộ dữ liệu ra ở định dạng phổ biến hay không, và tệp xuất ra có dùng được ở nơi khác không. Đây là phép thử quan trọng nhất cho ứng dụng dùng lâu, vì nó quyết định bạn có quyền đổi ý hay không.
Bài hướng dẫn tìm chức năng xuất, hiểu các định dạng thường gặp, kiểm chất lượng tệp xuất, thử nhập sang chỗ khác và đặt lịch xuất định kỳ. Tên nút và vị trí chức năng khác nhau giữa các ứng dụng và đổi theo phiên bản, nên bài nói theo nguyên tắc; khi làm, bạn tìm trong phần cài đặt, phần tài khoản hoặc trợ giúp của chính ứng dụng đó.
Vì sao xuất dữ liệu là tiêu chí số một với ứng dụng dùng lâu
Khi bạn mới dùng một ứng dụng, dữ liệu trong đó còn ít, đổi sang ứng dụng khác không tốn bao nhiêu. Sau hai ba năm, sổ thu chi có hàng nghìn dòng, ứng dụng ghi chú có hàng trăm trang, tiệm nhỏ có danh sách khách quen tích luỹ từ ngày mở cửa. Lúc đó, nếu ứng dụng tăng phí, đổi chính sách, xuống chất lượng hay ngừng hoạt động, bạn chỉ còn hai lựa chọn: chấp nhận, hoặc bỏ lại toàn bộ lịch sử.
Người làm sản phẩm gọi hiện tượng này là khoá chân người dùng. Không phải ứng dụng nào khó xuất dữ liệu cũng cố ý giữ chân bạn; nhiều khi đơn giản là họ chưa làm tính năng đó. Nhưng hậu quả với bạn là như nhau. Một ứng dụng cho xuất dữ liệu đầy đủ, dễ dàng, là ứng dụng tự tin rằng bạn ở lại vì nó tốt, không phải vì bạn không đi được.
Vì vậy, với mọi ứng dụng bạn định dùng hằng ngày trong thời gian dài, hãy kiểm khả năng xuất dữ liệu ngay trong tuần dùng thử, trước khi chuyển dữ liệu thật vào. Ở bảng tiêu chí của chuyên mục, xuất dữ liệu nên có trọng số cao nhất với loại ứng dụng này, và không xuất được là một điều kiện loại trừ.
Các định dạng xuất thường gặp và ý nghĩa của chúng
Không phải tệp xuất nào cũng như nhau. Bảng dưới đây giúp bạn biết định dạng nào thật sự cho bạn quyền mang dữ liệu đi, định dạng nào chỉ để xem.
| Định dạng | Hợp với | Điều cần biết |
|---|---|---|
| CSV (giá trị tách bằng dấu phẩy) | Sổ thu chi, danh sách khách, danh sách việc | Mở được bằng hầu hết phần mềm bảng tính và nhập được vào nhiều ứng dụng khác; dễ lỗi tiếng Việt nếu mã hoá ký tự không đúng |
| Tệp bảng tính | Báo cáo, dữ liệu có nhiều cột | Tiện đọc ngay; kiểm có đủ mọi dòng hay chỉ là bản tóm tắt |
| Báo cáo để in, lưu hồ sơ | Chỉ để xem và in; gần như không nhập ngược vào ứng dụng khác được, không coi là xuất dữ liệu thật | |
| Văn bản thuần, Markdown | Ghi chú, nhật ký | Mở được ở mọi nơi, bền theo thời gian; có thể mất định dạng phức tạp và ảnh đính kèm |
| JSON và các định dạng có cấu trúc | Dữ liệu nhiều lớp, có thẻ, có liên kết | Đầy đủ nhất nhưng người thường khó đọc; hữu ích khi ứng dụng mới hỗ trợ nhập |
| Tệp gốc (ảnh, âm thanh, video) | Kho ảnh, ghi âm | Kiểm có tải được bản gốc đúng chất lượng hay chỉ bản nén |
| Tệp sao lưu riêng của ứng dụng | Khôi phục trên chính ứng dụng đó | Thường chỉ ứng dụng đó đọc được; giúp phòng mất máy, không giúp đổi ứng dụng |
Một ứng dụng chỉ cho xuất PDF hoặc chỉ cho sao lưu bằng định dạng riêng thì về thực chất chưa cho bạn mang dữ liệu đi. Nên coi như mục xuất dữ liệu chỉ đạt mức một trên thang không – một – hai.
Xuất được chưa đủ: kiểm chất lượng tệp xuất
Đủ dòng. Đếm thử: ứng dụng ghi bạn có năm mươi khoản chi trong tháng, tệp xuất có đủ năm mươi dòng không. Một số ứng dụng chỉ xuất khoảng thời gian đang xem hoặc chỉ xuất bản tóm tắt theo nhóm.
Đủ cột, đủ trường. Ngày, số tiền, nhóm, ghi chú, người nhập, thẻ, trạng thái hoàn thành. Trường nào bạn thấy trong ứng dụng mà không có trong tệp thì coi như mất khi chuyển đi.
Tiếng Việt hiển thị đúng. Mở tệp bằng phần mềm bảng tính hoặc trình soạn văn bản. Chữ có dấu biến thành ký tự lạ là dấu hiệu lỗi mã hoá. Đôi khi lỗi nằm ở cách mở chứ không phải ở tệp: thử chọn mã hoá UTF-8 khi mở; nếu vẫn lỗi thì lỗi ở ứng dụng.
Ngày tháng và số tiền đúng định dạng. Ngày có bị đảo tháng và ngày không, số tiền có bị mất số không ở cuối hay biến dấu chấm phân cách nghìn thành dấu thập phân không. Một khoản ví dụ giả định một trăm hai mươi nghìn đồng biến thành một trăm hai mươi đồng là lỗi khá hay gặp.
Tệp đính kèm và cấu trúc. Ảnh hoá đơn, ghi âm, thư mục, nhãn có đi theo không. Với ứng dụng ghi chú, kiểm ghi chú nằm trong thư mục con còn giữ được thư mục khi xuất không.
Thử nhập ngược sang chỗ khác
Cách kiểm chắc chắn nhất là đóng vai người chuyển đi thật. Bạn không cần chọn sẵn ứng dụng thay thế; một phần mềm bảng tính hoặc một ứng dụng cùng loại cài thử là đủ.
- Nhập vào ứng dụng đang thử khoảng hai mươi mục dữ liệu giả, có đủ các trường bạn hay dùng, có chữ tiếng Việt có dấu, có số tiền, có ngày.
- Tìm chức năng xuất trong cài đặt, tài khoản hoặc trợ giúp; ghi lại mất bao lâu để tìm thấy.
- Xuất toàn bộ, không chỉ một phần; tải tệp về máy.
- Mở tệp bằng phần mềm khác, kiểm đủ dòng, đủ cột, chữ có dấu, ngày, số tiền theo các điểm ở phần trên.
- Thử nhập tệp vào một ứng dụng cùng loại khác hoặc vào bảng tính, xem có dùng tiếp được mà không phải gõ lại không.
- Ghi kết quả vào bảng tiêu chí: đạt, tạm hay không đạt, kèm lý do ngắn.
Vì đây là dữ liệu giả, bạn có thể thoải mái gửi tệp thử qua thư hay lưu lên ổ đám mây. Khi đã dùng thật, tệp xuất chứa toàn bộ dữ liệu của bạn, nên hãy lưu ở nơi an toàn, không gửi qua nhóm chat, không để trong thư mục tải về chung của máy dùng chung.
Sao lưu và xuất dữ liệu là hai việc khác nhau
Nhiều người thấy ứng dụng có nút sao lưu lên đám mây thì yên tâm rằng dữ liệu đã an toàn. Sao lưu giúp bạn khôi phục khi mất máy, đổi máy hay cài lại ứng dụng, nhưng tệp sao lưu thường chỉ chính ứng dụng đó đọc được. Nếu ứng dụng ngừng hoạt động, tài khoản bị khoá, hoặc bạn muốn chuyển sang ứng dụng khác, tệp sao lưu đó gần như vô dụng.
Xuất dữ liệu thì ngược lại: tệp ra ở định dạng phổ biến, bất kỳ phần mềm nào cũng mở được, nhưng có thể không khôi phục lại được nguyên trạng trong chính ứng dụng cũ, ví dụ mất màu nhãn, mất thứ tự sắp xếp. Hai việc bổ sung cho nhau, và với dữ liệu quan trọng, bạn nên có cả hai.
Thêm một lớp nữa là sao lưu cả thiết bị theo cách của hệ điều hành. Lớp này hữu ích khi đổi máy, nhưng không thay được cả hai việc trên, vì nó phụ thuộc vào việc ứng dụng có cho hệ điều hành sao lưu dữ liệu của mình hay không. Cách duy nhất để biết chắc là thử khôi phục trên một máy khác trước khi bạn thật sự cần.
Quyền của bạn với dữ liệu cá nhân trong ứng dụng
Ngoài tính năng xuất mà ứng dụng tự cung cấp, người dùng còn có những quyền đối với dữ liệu cá nhân của mình theo pháp luật. Ở Việt Nam, các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân ghi nhận những quyền như được biết dữ liệu nào đang được xử lý, được yêu cầu cung cấp, chỉnh sửa hoặc xoá dữ liệu trong những trường hợp nhất định. Văn bản về lĩnh vực này đã được cập nhật trong vài năm gần đây, nên khi cần dùng tới, bạn nên kiểm văn bản hiện hành và đọc phần quyền người dùng trong chính sách của ứng dụng.
Trên thực tế, việc thực hiện quyền đó thường đi qua kênh hỗ trợ hoặc một biểu mẫu yêu cầu dữ liệu trong cài đặt tài khoản. Nhiều ứng dụng lớn có trang tự phục vụ cho phép tải về bản sao dữ liệu tài khoản; nhiều ứng dụng nhỏ thì phải gửi thư. Khi gửi yêu cầu, chỉ cung cấp thông tin cần để xác minh tài khoản, không gửi kèm giấy tờ tuỳ thân nếu họ không có quy trình rõ ràng cho việc đó.
Bản sao dữ liệu nhận theo cách này thường đầy đủ hơn tệp xuất thông thường, vì gồm cả lịch sử đăng nhập, thiết bị, cài đặt. Nó cũng cho bạn thấy ứng dụng thật sự lưu những gì về mình, một cách kiểm chéo với mục dữ liệu tự khai trên trang cửa hàng.
Đặt lịch xuất dữ liệu định kỳ
Kiểm một lần lúc chọn ứng dụng là chưa đủ, vì tính năng có thể đổi, và dữ liệu của bạn lớn dần mỗi ngày. Một thói quen xuất định kỳ đơn giản:
- Sổ thu chi, sổ khách, sổ nợ của tiệm nhỏ: xuất mỗi cuối tháng, cùng lúc với việc chốt sổ.
- Ghi chú, nhật ký, tài liệu học tập: xuất mỗi quý một lần.
- Ảnh và video: tải bản gốc về ổ cứng hoặc nơi lưu thứ hai mỗi khi đầy một đợt, tuỳ lượng ảnh của nhà bạn.
- Đặt tên tệp theo ngày xuất để biết bản nào mới nhất, giữ vài bản gần nhất, xoá bản quá cũ.
- Lưu tệp xuất ở nơi khác với nơi ứng dụng giữ dữ liệu, ví dụ ổ cứng ngoài hoặc một dịch vụ lưu trữ khác.
- Mỗi năm thử mở một tệp xuất cũ bằng phần mềm khác, để chắc rằng nó vẫn dùng được.
Mười phút mỗi tháng là cái giá rất nhỏ so với rủi ro mất trắng nhiều năm ghi chép chỉ vì một ứng dụng đổi chính sách hay đóng cửa.
Câu hỏi thường gặp
Ứng dụng chỉ cho xuất khi trả phí thì có nên dùng không?
Đó là một điểm trừ đáng kể, vì bạn phải trả tiền để lấy lại chính dữ liệu của mình. Nếu vẫn chọn, hãy tính chi phí đó vào quyết định và thử xuất ngay trong thời gian dùng thử gói trả phí để biết chất lượng tệp ra sao.
Chụp màn hình có thay được việc xuất dữ liệu không?
Không. Ảnh chụp màn hình chỉ giữ được hình ảnh, không nhập lại được vào ứng dụng khác, không tìm kiếm được, và rất tốn công khi dữ liệu nhiều. Nó chỉ phù hợp như ghi chép tạm cho vài mục quan trọng, nhớ che thông tin nhạy cảm.
Tệp CSV mở ra bị lỗi chữ tiếng Việt thì xử lý thế nào?
Thử mở lại bằng chức năng nhập dữ liệu của phần mềm bảng tính và chọn mã hoá UTF-8 thay vì mở trực tiếp. Nếu cách đó vẫn lỗi, lỗi nằm ở phía ứng dụng; ghi lại vào bảng tiêu chí và gửi phản hồi cho nhà phát triển.
Ứng dụng của cơ quan, ngân hàng không cho xuất dữ liệu thì sao?
Với những ứng dụng giao dịch, thông tin gốc nằm ở đơn vị cung cấp dịch vụ, bạn thường lấy được sao kê, xác nhận qua kênh chính thức của họ. Tiêu chí xuất dữ liệu trong bài này chủ yếu dành cho ứng dụng bạn tự nhập và tự quản dữ liệu.
Có nên dùng công cụ bên thứ ba để rút dữ liệu từ ứng dụng không?
Cần rất thận trọng. Công cụ bên thứ ba thường đòi đăng nhập tài khoản của bạn hoặc quyền truy cập rộng, tức là bạn giao toàn bộ dữ liệu cho thêm một bên nữa. Chỉ cân nhắc khi công cụ do chính nhà phát triển ứng dụng mới hoặc đơn vị có uy tín cung cấp, và đổi mật khẩu sau khi dùng.
Ứng dụng ghi chú có đồng bộ đám mây thì còn cần xuất không?
Vẫn cần. Đồng bộ đám mây giúp dữ liệu có mặt trên nhiều máy, nhưng vẫn nằm trong cùng một ứng dụng và một tài khoản. Nếu tài khoản gặp sự cố hay ứng dụng ngừng dịch vụ, mọi bản đồng bộ cùng chịu ảnh hưởng. Bản xuất định kỳ là lớp bảo vệ nằm ngoài ứng dụng.